8 ชุดไทยพระราชนิยม มรดกวัฒนธรรมแห่งแผ่นดินไทย กำลังเดินทางสู่การเป็นมรดกโลก ในปี พ.ศ. 2567 คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบให้เสนอ “ชุดไทย: ความรู้ งานช่างฝีมือ และแนวปฏิบัติการแต่งกายชุดไทยประจำชาติ” ต่อองค์การ UNESCO เพื่อพิจารณาข้ึนทะเบียนเป็นรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ซึ่งจะจัดข้ึนในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2569 และในโอกาสนี้เองกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม จัดโครงการส่งเสริมและเผยแพร่ชุดไทย มรดกภูมิปัญญาผ้าไทยและศิลปหัตถกรรมไทยสู่เวทีสากล วิวัฒนาการของชุดไทยและผ้าไทย ซึ่งเป็นกิจกรรมเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ชุดไทยพระราชนิยมในต่างประเทศ (Roadshow) คร้ังที่ 1 ในวันที 9–10 เมษายน 2569 ณ โรงแรม Hotel Des Indes กรุงเฮก ราชอาณาจักรเนเธอร์แลนด์
ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมาสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงฉลองพระองค์ชุดไทยพระราชนิยมในหลากหลายโอกาส เสมือนการใช้เครื่องแต่งกายเป็น “สื่อทางวัฒนธรรม” เพื่อถ่ายทอดภาพลักษณ์ของประเทศไทยในเวทีนานาชาติ ความสำเร็จจากครั้งนั้นเองที่ส่งผลต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบันอาภรณ์ไทยเปรียบเสมือนสมบัติทางวัฒนธรรมที่สะท้อนถึงประวัติศาสตร์และความประณีตของช่างฝีมือของไทย ชุดไทยพระราชนิยมเหล่านี้ไม่เพียงสะท้อนความประณีตและความงดงามของผ้าไทย แต่ยังเผยให้เห็นถึงพระอัจฉริยภาพทางด้านศิลปวัฒนธรรมและแฟชั่นของพระองค์
Photos Courtesy of Queen Sirikit Museum of Textiles
“ชุดไทยพระราชนิยม” มีจุดกำเนิดมาจากพระราชดำริของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในคราวเสด็จฯ เยือนต่างประเทศอย่างเป็นทางการเมื่อปี พ.ศ. 2503 ทรงมีพระราชประสงค์ให้มีชุดประจำชาติที่แสดงถึงเอกลักษณ์อันสง่างามและเหมาะสมในระดับสากล เพื่อสะท้อนถึงเอกลักษณ์และความสง่างามของเครื่องแต่งกายของไทยไปสู่สายตาชาวโลก จากที่เดิมทีในอดีตต้องใช้เทคนิคการนุ่งห่มแบบดั้งเดิมที่ยุ่งยากซับซ้อน พัฒนาสู่การออกแบบเป็นเสื้อผ้า ready-to-wear ที่ใช้เทคนิคแบบเสื้อผ้าสากล โดยใช้ซิป ตะขอ และกระดุมซ่อน ทำให้สวมใส่ได้สะดวกโดยยังคงความงดงามอ่อนช้อย จากเดิมทีมี 5 แบบ ต่อมาได้ถูกพัฒนาเพิ่มเติมขึ้นอีก 3 แบบ รวมเป็น 8 ชุดไทยพระราชนิยม ที่เราคุ้นชินในปัจจุบัน
Photos Courtesy of Queen Sirikit Museum of Textiles
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หม่อมหลวงมณีรัตน์ บุนนาค ผู้รับสนองงานเป็นผู้ศึกษาและออกแบบพัฒนาจนเป็นชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 รูปแบบสำหรับสตรี ประกอบไปด้วย ชุดไทยเรือนต้น, ชุดไทยจิตรลดา, ชุดไทยอมรินทร์, ชุดไทยบรมพิมาน, ชุดไทยดุสิต, ชุดไทยจักรี, ชุดไทยศิวาลัย และชุดไทยจักรพรรดิ และต่อมาได้มีการออกแบบ “ชุดราชปะแตน” สำหรับบุรุษอีก 3 รูปแบบ ได้แก่ ชุดไทยแขนสั้น ชุดไทยแขนยาว และชุดไทยแขนยาวคาดเอว ซึ่งมีรากฐานมาจากสมัยรัชกาลที่ 5 เพื่อใช้เป็นชุดพิธีการที่ทรงเกียรติ ถูกออกแบบมาให้ครอบคลุมการใช้งานในทุกระดับตั้งแต่การใช้งานในแบบลำลองไปจนถึงระดับการใช้งานที่เป็นทางการ ตั้งแต่ชุดที่มีความคล่องตัวไปจนถึงชุดที่มีความวิจิตรตระการตา
1.ชุดไทยเรือนต้น
“ชุดไทยเรือนต้น” เป็นชุดไทยแบบลำลอง ใช้ในโอกาสที่ไม่เป็นทางการ ตั้งชื่อตามพระตำหนักเรือนต้น ในพระราชวังดุสิต ตัดเย็บด้วยผ้าฝ้ายหรือผ้าไหม แขนสามส่วน ปลายแขนผ่าเล็กน้อยหรือไม่ผ่าก็ได้ กระดุมหน้า 5 เม็ด เสื้อเป็นคอกลมชิดคอ ใช้ผ้าสีตามริ้วหรือเชิงจะเป็นสีเดียวกับผ้านุ่งหรือสีตัดกันก็ได้ สวมใส่กับเครื่องประดับน้อยชิ้น เช่น ต่างหู สร้อยลูกไม้ สร้อยมุก
2.ชุดไทยจิตรลดา
“ชุดไทยจิตรลดา” เป็นชุดที่เหมาะสำหรับงานกลางวัน โดยที่ตั้งชื่อตามพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ท่อนบนคล้ายกับชุดไทยเรือนต้น โดยต่างกันที่คอเสื้อที่มีขอบตั้งประมาณ 2.5 ซม. ท่อนบนใช้ผ้าไหมยกดอก หรือ ผ้าไหมพื้น แขนยาวถึงข้อมือ ส่วนท่อนล่างใช้ผ้าไหมยกดอก หรือ ผ้าไหมมัดหมี่ เป็นผ้านุ่งป้าย ชายผ้านุ่งกรอมข้อเท้า ไม่ผ่าหลังหรือผ่าข้าง สวมใส่กับสร้อยลูกไม้ หรือ สร้อยสั้นชิดคอ
3.ชุดไทยอมรินทร์
“ชุดไทยอมรินทร์” ใช้สำหรับงานพระราชพิธีและงานพิธีกลางคืน ตั้งชื่อตามพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสูรยพิมาน ที่ในพระบรมมหาราชวัง ท่อนบนคล้ายกับชุดไทยจิตรลดา แต่ใช้ผ้าไหมที่หรูหรามากกว่า ท่อนล่างผ้านุ่งตัดเย็บด้วยผ้าไหมยกทอง ชายของผ้านุ่งยาวกรอมข้อเท้า ไม่ผ่าหลัง หรือ ผ่าข้าง นิยมใส่กับเครื่องประดับ อย่าง สร้อยลูกไม้ หรือ ทับทรวง
4.ชุดไทยบรมพิมาน
“ชุดไทยบรมพิมาน” เหมาะสำหรับงานพิธีตอนค่ำที่เป็นทางการมาก ตั้งชื่อตามพระที่นั่งบรมพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง ส่วนตัวเสื้อและผ้านุ่งติดกันเป็นชุดเดียว ตัวเสื้อแขนยาว คอตั้ง 2.5 ซม. ปลายแขนยาวกรอมข้อมือ ใช้ซิปซ่อนกลางหลัง ตัดเย็บด้วยผ้าไหมที่มีทองแกม หรือ ยกทองทั้งตัวก็ได้ ท่อนล่างเป็นผ้านุ่งจีบ มีชายพก ใช้เข็มขัดไทยคาดทับ ใส่กับเครื่องประดับ เช่น สร้อยลูกไม้ ทับทรวง หรือ สังวาลย์
5.ชุดไทยดุสิต
“ชุดไทยดุสิต” ใช้สำหรับงานพระราชพิธีที่กำหนดให้แต่งกายเต็มยศในกลางคืน ตั้งชื่อตามพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง ตัดเย็บด้วยผ้ายกไหม หรือ ยกทอง ผ้านุ่งจับจีบ เสื้อคอกว้างไม่มีแขน ปักด้วยดิ้นเงิน ดิ้นทอง หรือ ลูกปัด สวมกับผ้านุ่งจีบหน้านาง มีชายพก คาดทับด้วยเข็มขัดไทย ความยาวกรอมข้อเท้า ไม่ผ่าหลัง หรือ ผ่าหน้า สวมใส่คู่กับสร้อยสั้นชิดคอ
6.ชุดไทยจักรี
“ชุดไทยจักรี” ใช้ในงานพิธีกลางคืน ตั้งชื่อตามพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทเป็นชุดไทยสไบเฉียง เปิดบ่า ท่อนบนเปิดไหล่หนึ่งด้าน ห่มเป็นสไบปัก หรือไม่ปักก็ได้ ทำเป็นสไบจับจีบเดรปทิ้งชาย ความยาวสไบให้เสมอชายผ้านุ่งหรือเสมอพื้น ท่อนล่างเป็นผ้านุ่งจีบหน้านาง มีชายพก และคาดทับด้วยเข็มขัดไทย เย็บติดกับท่อนล่างที่เป็นผ้านุ่งจับจีบ ตัดเย็บจากผ้าไหมยกทอง ใส่คู่กับเครื่องประดับ เช่น ทับทรวง หรือ สร้อยสั้นชิดคอ
7.ชุดไทยศิวาลัย
“ชุดไทยศิวาลัย” ตั้งชื่อตามพระที่นั่งศิวาลัยมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวังเหมาะสำหรับใช้ในงานพระราชพิธีทั้งเวลากลางวันและกลางคืน ท่อนบนเป็นชุดแบบเดียวกับชุดไทยบรมพิมาน แต่ห่มสะพักทับอีกชั้นหนึ่ง สามารถใช้ทั้งแบบสะพักห่มแยกและสะพักเย็บติดกับชุด สามารถตัดเย็บได้ทั้งแบบปักประดับและไม่ปักประดับ คาดทับด้วยเข็มขัดไทย สวมใส่กับเครื่องประดับ เช่น ทับทรวง หรือ สร้อยสั้นชิดคอ
8.ชุดไทยจักรพรรดิ
“ชุดไทยจักรพรรดิ” ใช้สำหรับพิธีการที่สำคัญและเป็นทางการสูงสุด โดยตั้งชื่อตามชื่อพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง ท่อนบนห่มผ้าสองชั้น ชั้นในมักเป็นสไบจีบและห่มสะพักทับ ท่อนล่างสวมเป็นผ้านุ่งยกทอง โดยมีจีบหน้าเป็นแบบเดียวกับชุดไทยจักรี ชายผ้านุ่งกรอมข้อเท้าไม่ผ่าหลัง หรือ ผ่าหน้า ใส่กับเครื่องประดับ เช่น ทับทรวง หรือ สังวาลย์
ชุดราชปะแตน
- สำหรับฝ่ายชาย “ชุดราชปะแตน” มีต้นกำเนิดมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 คำว่า Rajapatan มาจากคำว่า Raja (ราชา) และ Pattern (แบบอย่าง) โดดเด่นด้วยเสื้อสีขาวแขนยาว คอตั้งปิดมิดชิด กระดุม 5 เม็ด นุ่งคู่กับโจงกระเบน หรือ กางเกงสแล็ค มีการออกแบบ 3 รูปแบบ ได้แก่ ชุดไทยแขนสั้น ชุดไทยแขนยาว และชุดไทยแขนยาวคาดเอว ปัจจุบันนิยมใช้ในงานพิธีมงคลสมรส งานพระราชพิธี และงานเลี้ยงรับรองที่เป็นทางการ
ในปัจจุบัน การสืบสานและสร้างสรรค์มรดกทางวัฒนธรรมนี้ ได้ถูกส่งต่อสู่ประชาชนคนรุ่นใหม่ ก้าวข้ามขอบเขตของประเพณีดั้งเดิมสู่การเป็นแฟชั่นที่มีความร่วมสมัย เราได้เห็นการนำเอาองค์ประกอบของชุดไทยมาผสมผสานและตีความในแบบไฮบริดมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการนำผ้าทอมือมาตัดเย็บเป็นเสื้อผ้าแนวสตรีท การนำองค์ประกอบของชุดไทย อาทิ งานปักโลหะ ลายจีบหน้านาง หรือโครงสร้างเสื้อแบบราชปะแตน มาปรับเปลี่ยน ลดทอน ให้เข้ากับไลฟ์สไตล์แบบร่วมสมัย เพื่อให้สวมใส่ได้จริงในชีวิตประจำวัน
การผลักดันผ่านสื่อบันเทิงและอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ ความร่วมมือกันทั้งจากภาครัฐและภาคเอกชน ตลอดจนภาคประชาชน ช่วยให้ชุดไทยไม่เป็นเพียงเครื่องแต่งกายโบราณที่เห็นได้เฉพาะในพิพิธภัณฑ์ แต่กลายเป็นเครื่องแต่งกายแฟชั่นที่สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจและแสดงออกถึงความภาคภูมิใจในความเป็นไทย ช่วยให้ชุดไทยคงความมีชีวิต (Living Heritage) และสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจให้แก่ช่างฝีมือและชุมชนทอผ้าทั่วประเทศอย่างยั่งยืน
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม จัดโครงการส่งเสริมและเผยแพร่ชุดไทย มรดกภูมิปัญญาผ้าไทยและศิลปหัตถกรรมไทยสู่เวทีสากล วิวัฒนาการของชุดไทยและผ้าไทย ซึ่งเป็นกิจกรรมเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ชุดไทยพระราชนิยมในต่างประเทศ (Roadshow) คร้ังที่ 1 ณ กรุงเฮก ราชอาณาจักรเนเธอร์แลนด์ ในวันที 9–10 เมษายน 2569 ณ โรงแรม Hotel Des Indes กรุงเฮก ราชอาณาจักรเนเธอร์แลนด์ โดยกิจกรรมทั้งหมดถูกนําเสนอในฐานะงานออกแบบร่วมสมัยท่ีสะท้อนโครงสร้างเชิงศิลป์ มิใช่เพียงวัตถุทางประวัติศาสตร์ หากแต่เป็นมรดกท่ียังคงมีชีวิตและสามารถพัฒนาได้อย่างต่อเนื่อง
โดยที่ในการจัดงานครั้งนี้มี สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา เสด็จมาทรงเป็นองค์ปาฐกในงานเสวนาวิชาการและการ ถ่ายทอดองค์ความรู้ชุดไทยพระราชนิยมและทรงบรรยายในหัวข้อ “CHUD THAI KNOWLEDGE, CRAFTSMANSHIP AND PRACTICES OF THE THAI NATIONAL COSTUME” ประกอบการแสดงแบบชุดไทยพระราชนิยมท้ัง 8 แบบ และเสื้อพระราชทานทั้ง 3 แบบ โดยในงานยังมีการสาธิตกระบวนการสร้างสรรค์เครื่องประดับไทยโบราณ อาทิเช่น งานจักสานย่านลิเภาและงานปักดิ้นเงินดิ้นทอง เป็นต้น
การจัดงานในคร้ังน้ีถือเป็นรากฐานสําคัญของการพัฒนาชุดไทยสู่เวทีโลกสืบเนื่องมาจาก พระราชปณิธานของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผู้ทรงมุ่งมั่นอนุรักษ์และสืบสานมรดกทางศิลปวัฒนธรรมของชาติ โดยเฉพาะด้านเครื่องแต่งกาย ซึ่งเป็นหน่ึงในอัตลักษณ์สําคัญของประเทศไทย โดยได้รับเกียรติจากคณะทูตประจำประเทศ เนเธอร์แลนด์ คณะเอกอัครราชทูตจำนวน 34 ประเทศ และคู่สมรส องค์การระหว่างประเทศ ผู้อำนวยการใหญ่องค์การห้ามอาวุธเคมี พร้อมคู่สมรส ผู้บริหารศาลประจำอนุญาโตตุลาการ (Permanent Court of Arbitration) ผู้บริหารคณะกรรมการ UNESCO แห่งชาติของเนเธอร์แลนด์ และภาคเอกชน เป็นต้น
Soft Power จากเครื่องแต่งกายไทยสู่การยอมรับบนเวทีโลก
8 ชุดไทยพระราชนิยม สะท้อนถึงพระอัจฉริยภาพของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงดำเนินพระกุศโลบายที่ใช้ความงามของเสื้อผ้าอาภรณ์และการแต่งกายเป็นเครื่องมือทางการทูต สื่อสารความศิวิไลซ์ของชาติสู่สายตาชาวโลกโดยไม่ต้องใช้คำพูด นับเป็น กลยุทธ์ Soft Power ในยุคบุกเบิกก็ว่าได้ และความสำเร็จจากตอนนั้นทยังส่งผลต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน สะท้อนถึงเกียรติยศและความภาคภูมิใจของผู้สวมใส่ ตลอดจนพัฒนาการของมรดกเครื่องแต่งกายไทยท่ีสืบทอดมาอย่างยาวนาน
คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบให้เสนอ “ชุดไทย: ความรู้ งานช่างฝีมือ และแนวปฏิบัติการแต่งกายชุดไทยประจำชาติ” ต่อองค์การ UNESCO เพื่อพิจารณาข้ึนทะเบียนเป็นรายการตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ในการประชุมคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการสงวนรักษามรดกวัฒนธรรม ท่ีจับต้องไม่ได้ คร้ังที่ 21 ซึ่งจะจัดข้ึนในช่วงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2569 ชุดไทยพระราชนิยมสำหรับสตรี ประกอบด้วย 8 รูปแบบ และเสื้อพระราชทานสำหรับบุรุษ 3 รูปแบบ ที่เป็นหลักฐานประจักษ์ชัดว่า 8 ชุดไทยพระราชนิยม ไม่เพียงแต่เชิดชูความประณีตของงานฝีมือของไทย หากแต่สะท้อนอัตลักษณ์ที่ยังมีชีวิตและทรงคุณค่าไม่เพียงกับประชาชนชาวไทย ทว่ายังทรงคุณค่าในระดับสากลอีกด้วย
Photos Courtesy of Ministry of Culture, Queen Sirikit Museum of Textiles,
Photos Cr: Official Page of HRH Princess Sirivannavari Nariratana Rajakanya,
Pha Thai sai hai sanook
ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพจาก
Queen Sirikit Museum of Textiles ,
Ministry of Culture , Pha Thai sai hai sanook ,
Official Page of HRH Princess Sirivannavari Nariratana Rajakanya
อ่านบทความที่น่าสนใจเพิ่มเติมที่
8 ชุดไทยพระราชนิยม จากพระอัจฉริยภาพสมเด็จพระพันปีหลวง
ย้อนรอยฉลองพระองค์สมเด็จพระพันปีหลวงฯ โดย Pierre Balmain
ย้อนชมความงามเหนือกาลเวลา “Thai Tiara” มงกุฎเพชรแห่งพระสิริโฉม
