A Timeless Dialogue of French Jewelry Design
ย้อนทวน 200 ปี ประวัติศาสตร์งานออกแบบเครื่องประดับฝรั่งเศสสุดวิจิตร พร้อมมุมมองความคิดของ Florian Knothe, Director of the University Museum and Art Gallery (UMAG) และ Mathilde Berger-Rondouin, Art Historian Teacher of L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts สองบุคคลผู้เป็นกำลังหลักในการรังสรรค์นิทรรศการ “Designing Jewels: 200 years of French Savoir-Faire (1770-1970)” ครั้งนี้ โดยเป็นความร่วมมือกันระหว่าง University Museum and Art Gallery (UMAG) และ L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts ซึ่งสนับสนุนโดย Van Cleef & Arpels
Mathilde Berger-Rondouin, Art Historian Teacher of L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts และ Florian Knothe, Director of the University Museum and Art Gallery (UMAG)
Florian Knothe, Director of the University Museum and Art Gallery (UMAG)
อะไรคือแรงบันดาลใจหลักและความหวังที่สำคัญในการร่วมจัดนิทรรศการครั้งนี้
แรงบันดาลใจต้องย้อนกลับไปถึงมิตรภาพอันยาวนานของเราเลยครับ ผมรู้จัก L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts ตั้งแต่ที่พวกเขาก่อตั้งในฮ่องกงเมื่อปี 2019 เราได้ร่วมพูดคุยกันหลายต่อหลายครั้ง จนเกิดแนวคิดที่จะจัดนิทรรศการร่วมกันเมื่อสองปีที่ผ่านมา โดยมีความมุ่งหวังและเป็นความสนใจร่วมกันคือ หัวใจด้านการให้ความรู้ ด้วยตัวนิทรรศการและวัตถุจัดแสดงนั้นบอกเล่าเรื่องราวการถ่ายทอดองค์ความรู้, การทำงานร่วมกันระหว่างศิลปินแขนงต่างๆ ซึ่งสิ่งเหล่านี้นำเสนอผ่านการเรียนการสอนในเวิร์คช็อปของ L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts อยู่แล้ว และเป็นสิ่งเดียวกับที่เราทำที่มหาวิทยาลัยเช่นกัน ดังนั้น นี่จึงเป็นตัวอย่างที่ยอดเยี่ยมที่เราจะได้ย้อนมองประวัติศาสตร์กว่า 200 ปี และได้เห็นพัฒนาการในงานฝีมือแขนงนี้ที่มีความต่อเนื่องที่ไม่เคยขาดหายไป
นิทรรศการนี้เป็นความร่วมมือที่สำคัญกับ L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts นอกเหนือจากความท้าทายและสิ่งดีๆ ที่เกิดขึ้นแล้ว มีปัจจัยเฉพาะใดบ้างที่ต้องใช้ความทุ่มเทและความพยายามเป็นพิเศษในการทำให้นิทรรศการนี้สำเร็จลุล่วง?
หมุดหมายสำคัญอย่างหนึ่งคือการได้ไปที่คลังข้อมูล (Archive) ประวัติศาสตร์งานออกแบบเครื่องประดับฝรั่งเศสสุดวิจิตรในปารีส ได้ชมภาพวาดต่างๆ ที่นั่น รวมถึงเรามีอิสระในการคัดเลือกภาพวาด เพื่อทำให้นิทรรศการนี้เป็นของเราเอง การจัดแสดงประวัติศาสตร์ยาวนานถึง 200 ปี ซึ่งเป็นขอบเขตที่กว้างขวางและไม่เคยถูกนำเสนอมาก่อน และในอีกแง่หนึ่งคือความสามารถของเราในการเชื่อมโยงเข้ากับมัณฑนศิลป์ (Decorative Arts) และการขบคิดถึงความหมายหรือคุณค่าของภาพวาดเครื่องประดับที่แตกต่างไปเมื่อเทียบกับภาพวาดประเภทอื่นๆ อาทิ คุณสมบัติต่างๆ หรือการวาดภาพตามสัดส่วนจริง (one-to-one) การเดินทางครั้งนี้ เราได้ค้นพบภาพวาดมากขึ้น เราได้ค้นพบความสัมพันธ์ระหว่างภาพวาดเครื่องประดับกับศิลปะรูปแบบอื่นๆ และผมคิดว่าสิ่งนั้นทำให้เราสามารถสร้างสรรค์นิทรรศการที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวขึ้นมาได้
มีส่วนใดในนิทรรศการที่สะท้อนสุนทรียะศาสตร์อันวิจิตรของเครื่องประดับฝรั่งเศสได้อย่างลึกซึ้ง?
ส่วนหนึ่งที่โดดเด่นคือกลุ่มภาพวาดที่เป็นผลงานของเรอเน่ ลาลีก (René Lalique) ซึ่งมีความเป็นฝรั่งเศสสูงมาก เป็นส่วนหนึ่งของยุคสมัยและแนวคิดการออกแบบที่เฉพาะเจาะจง มีบรรยากาศการเฉลิมฉลองอย่างยิ่งใหญ่ เช่น บรรดาเทียร่าเหล่านั้น ลองจินตนาการถึงวัฒนธรรมในยุคนั้นดู หากคุณอยู่ในทศวรรษ 1920 และสวมเทียร่าไปงานเลี้ยง มันช่างน่าทึ่งจริงๆ ใช่ไหมครับ? ผมคิดว่ามันเป็นช่วงเวลาที่สำคัญในการทำเครื่องประดับของฝรั่งเศส ในยุคที่ค่อนข้างมั่งคั่ง และช่วงเวลาที่น่าสนใจมากในประวัติศาสตร์ยุโรปโดยรวมด้วย อีกส่วนได้แก่ “อาร์ตเดโคที่ได้รับอิทธิพลจากเอเชีย” ซึ่งนำเสนอการออกแบบของยุโรปและฝรั่งเศสที่ผสมผสานสุนทรียศาสตร์และการออกแบบของเอเชียเข้าไป เพื่อแสดงให้เห็นถึงการแลกเปลี่ยน ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่เอเชียก็ได้รับอิทธิพลจากยุโรปเช่นกัน ทั้งทางสถาปัตยกรรม การออกแบบ อีกทั้งวิถีชีวิตและการเปลี่ยนแปลงทางสังคม
นิทรรศการนี้ครอบคลุมการออกแบบเครื่องประดับฝรั่งเศสถึง 200 ปี ช่วงเวลานี้มีความสำคัญอย่างลึกซึ้งอย่างไรต่อการทำความเข้าใจมรดกทางวัฒนธรรมและสุนทรียศาสตร์ และหวังว่าผู้เข้าชมจะได้รับมุมมองใหม่อะไรบ้าง?
สำหรับเราที่นี่ในฮ่องกง สิ่งที่น่าสนใจคือช่วงเวลา 200 ปีนี้ ซึ่งเริ่มจากทศวรรษ 1770 ซึ่งในประวัติศาสตร์จีนคือสมัยของจักรพรรดิเฉียนหลง เป็นยุคที่มีการแลกเปลี่ยนกันอย่างมาก มีความสนใจในกันและกันสูงมากครับ คุณจะเห็นว่าในยุโรปก็สนใจประเทศจีนมาก และจีนก็สนใจยุโรปมากเช่นกัน ดังนั้น เราจึงเริ่มต้นในยุคที่วัฒนธรรมทั้งสองมีความใกล้ชิดกันในแง่ของการออกแบบ ศิลปะ และสไตล์
และเราได้บรรยายถึงประวัติศาสตร์อันยาวนานนี้ เราได้กลับมาสู่จุดที่วัฒนธรรมได้ใกล้ชิดกันอีกครั้งในยุคอาร์ตเดโคอย่างที่เราเพิ่งพูดไป และในขณะที่เราบรรยายเรื่องราวทั้งหมดนี้ ผมคิดว่าสิ่งที่สำคัญจริงๆ คือสิ่งที่เราพูดกันตอนท้ายสุดของการเดินชมครับ นั่นคือ “สื่อกลางและวิธีการนำเสนอภาพเครื่องประดับนั้นอาจเปลี่ยนแปลงไปบ้างเล็กน้อย แต่โดยพื้นฐานแล้วยังคงเหมือนเดิม” เราไม่ได้ใช้คอมพิวเตอร์วาดภาพในปัจจุบัน เราไม่ได้นำสื่อใหม่ๆ เข้ามาใช้ ยกเว้นการเปลี่ยนแปลงจากภาพวาดแกรไฟต์มาเป็นภาพวาดสีน้ำ (กวอช) โดยทั้งหมดนี้ยังคงเป็นการออกแบบที่วาดด้วยมือ เป็นงานฝีมือช่างที่แท้จริง และผมคิดว่านี่คือสิ่งที่สำคัญมากที่จะได้เห็นว่าสิ่งเหล่านี้ยังคงมีความสำคัญอย่างไรในปัจจุบันในระดับของการออกแบบชั้นสูงครับ
ความสำเร็จของนิทรรศการระดับนานาชาติอันทรงเกียรตินี้ขึ้นอยู่กับความร่วมมือที่แข็งแกร่งและการสนับสนุนที่เข้มแข็ง บทบาทของพันธมิตรและผู้สนับสนุนของคุณมีความสำคัญเพียงใดในการเปลี่ยนวิสัยทัศน์ของนิทรรศการนี้ให้กลายเป็นความจริง?
สำคัญอย่างยิ่งเลยครับ ผมหมายความว่า นิทรรศการนี้ตั้งอยู่บนพื้นฐานของมิตรภาพกับ Olivier Segura (Managing Director of L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts) และ Mathilde Berger-Rondouin (Art Historian Teacher of L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts) จากกิจกรรมและสิ่งต่างๆ มากมายที่เราได้ทำร่วมกันในฮ่องกง รวมถึงที่ L’ÉCOLE ในเซี่ยงไฮ้ด้วยครับ ผมเคยไปที่นั่น 3-4 ครั้ง หรืออย่างน้อยก็ 2-3 ครั้ง จำไม่ได้แน่ชัด สำหรับการบรรยายและการสนทนาในรูปแบบต่างๆ
และผมดูแลหลักสูตรพิพิธภัณฑ์ศึกษาสำหรับนักศึกษาปริญญาโทของเราที่นี่ เรามีนักศึกษาฝึกงานที่ L’ÉCOLE ทั้งในฮ่องกงและเซี่ยงไฮ้ คุณจะเห็นว่ามันตั้งอยู่บนพื้นฐานของความสนใจร่วมกันในการให้ความรู้แก่สาธารณชน การทำงานร่วมกับนักศึกษา และการสร้างสรรค์กิจกรรมทางวัฒนธรรมที่มีความหมายต่อคนในท้องถิ่น ดังนั้น ผมคิดว่า นั่นคือรากฐานครับ และสิ่งนั้นก็ได้สร้างความเป็นพันธมิตรขึ้นมาในทางหนึ่ง
และแน่นอนว่าก็มีพันธมิตรอื่นๆ เข้ามาสมทบ ทั้งผู้ให้ยืมผลงานจัดแสดง, ความแข็งแกร่งของแต่ละฝ่ายในการทำงานร่วมกับสื่อ หรือทำงานกับบริษัทขนส่งเพื่อสร้างนิทรรศการนี้ขึ้นมา ทั้งหมดนี้ล้วนสำคัญครับ ดังนั้น การมีพันธมิตรแต่ละรายจึงเป็นเรื่องสำคัญ แต่ผมคิดว่าโดยพื้นฐานแล้ว มันเกิดจากความเป็นพันธมิตรและมิตรภาพระหว่าง L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts และในทางหนึ่งก็คือตัวผมเองเป็นการส่วนตัวครับ เพราะปี 2019 ก็เป็นเวลานานมาแล้ว และเราก็ได้ทำอะไรหลายอย่างร่วมกันในช่วง 6 ปีที่ผ่านมาครับ
Mathilde Berger-Rondouin, Art Historian Teacher of L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts
ในฐานะนักประวัติศาสตร์ศิลป์ คุณคิดว่าธีมหลักหรือเรื่องราวอันทรงคุณค่าใดที่นิทรรศการ “Designing Jewels” สามารถสื่อสารออกมาได้อย่างทรงพลังเกี่ยวกับศิลปะและสุนทรียศาสตร์ของการออกแบบเครื่องประดับฝรั่งเศส?
ในแง่หนึ่ง ธีมของนิทรรศการนี้ ได้แก่ “ความยั่งยืนของทักษะฝีมือช่าง” ท่ามกลางนวัตกรรมทางเทคโนโลยี คำถามที่สำคัญมากในปัจจุบันคือ เราจะตามนวัตกรรมไปถึงจุดไหน? และเราจะบันทึกมรดก, ประวัติศาสตร์, และข้อมูลต่างๆ ไว้อย่างไร? ถ้าในอนาคตไม่มีไฟฟ้าและทุกอย่างถูกบันทึกไว้ในคอมพิวเตอร์ เราจะเจอปัญหาใหญ่เลยค่ะ นั่นคือคำถามแรก
นอกเหนือจากประวัติศาสตร์งานออกแบบเครื่องประดับฝรั่งเศสแล้ว นิทรรศการนี้ยังพูดถึงเรื่องของ “กระดาษ” หรือ “วัสดุสำหรับงานกราฟิกอาร์ต” ในตัวของมันเอง และเราจะสร้างสมดุลในโลกที่ถูกทำให้เป็นดิจิทัลมากเกินไปได้อย่างไร ต้องบอกก่อนว่าการแปลงภาพวาดเป็นดิจิทัลนั้นเป็นสิ่งที่ยอดเยี่ยมมาก ตอนนี้ถ้าฉันต้องการอ่านหนังสือจากศตวรรษที่ 19 ฉันสามารถทำได้ผ่านช่องทางออนไลน์ มันวิเศษมากค่ะ และสำหรับนักออกแบบเครื่องประดับ นั่นคือสิ่งที่พวกเขาทำ คือสิ่งที่พวกเขาใช้เป็นแรงบันดาลใจ ดังนั้น ถ้าเราถ่ายภาพและทำสื่อสิ่งพิมพ์ออนไลน์เกี่ยวกับภาพวาดเหล่านี้ขึ้นมา ก็สามารถเป็นแรงบันดาลใจให้กับนักออกแบบรุ่นใหม่ๆ ได้เช่นกัน นี่เป็นเรื่องที่สำคัญมาก เราต้องแสดงให้เห็นด้วยว่าวัตถุที่ทำด้วยมือจริงๆ นั้นยังคงต้องได้รับการเก็บรักษา เพราะเทคโนโลยียังคงพัฒนาต่อไปเรื่อยๆ แต่จุดสิ้นสุดอยู่ตรงไหน? และหลังจากนั้นคุณจะทำอย่างไรต่อ? เราจำเป็นต้องบันทึกไว้ในทุกสื่อเลยไหม? เราจำเป็นต้องสร้างสมดุลหรือเปล่า? มันยังคงเป็นการทดลองอยู่นะคะ แต่อย่างน้อยที่สุด สำหรับภาพวาดเครื่องประดับ มันง่ายที่จะถ่ายภาพ แปลงเป็นดิจิทัล และง่ายมากที่จะเก็บรักษา มันคงทนและอยู่ในสภาพที่สมบูรณ์แบบ
ตลอดช่วงปี 1770-1970 กระบวนการผลิตเครื่องประดับชั้นสูง ที่สำคัญใดบ้างที่โดดเด่นในแต่ละยุค และมีอิทธิพลต่อสุนทรียศาสตร์ของเครื่องประดับปัจจุบันอย่างไร?
โดยพื้นฐานแล้ว เครื่องประดับคือการเชื่อมโลหะเข้ากับอัญมณี ตลอดช่วงเวลา 200 ปีนี้ สิ่งที่คุณจะเริ่มเห็นคือในยุคแรกๆ จะมีโลหะเป็นส่วนประกอบเยอะมาก มีอัญมณีเพียงไม่กี่เม็ด และอัญมณีเหล่านั้นมักจะไม่ได้ถูกระบุสีอย่างเจาะจงในภาพวาด แต่ช่วงปลายยุค อัญมณีกลายเป็นองค์ประกอบที่โดดเด่นอย่างยิ่ง โลหะมีหน้าที่เพียงแค่ยึดอัญมณีไว้เท่านั้น โดยสีและความเฉพาะตัวของแร่ธาตุแต่ละชนิดจะถูกถ่ายทอดออกมาด้วยเม็ดสีที่คุณเลือกใช้ ซึ่งก็คือสีกวอชนั่นเอง นั่นคือวิวัฒนาการที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในช่วง 200 ปีนี้ค่ะ การเปลี่ยนแปลงจากการใช้สีเดียว (monochromatic) มาสู่การใช้หลายสี (polychromatic), ความหนาแน่นของวัสดุอัญมณีที่ถูกนำเสนอ จากนั้นเป็นเรื่องวิธีการที่อัญมณีดิบถูกเจียระไน เพื่อให้มีความแวววาว มีสีสัน และมีสีที่สม่ำเสมอมากขึ้น อัญมณีจึงดูมีขนาดใหญ่ขึ้น แม้ว่าคุณจะใช้อัญมณีในปริมาณเท่าเดิมก็ตาม จุดเด่นจะอยู่ที่ตัวอัญมณี นั่นคือวิธีที่คุณจะสามารถมองเห็นกระบวนการทางงานฝีมือและความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีได้
เกี่ยวกับภาพลักษณ์หลัก (Key Visual) ของนิทรรศการ (ภาพนกยูง) ช่วยอธิบายถึงความสำคัญเชิงประวัติศาสตร์ของการออกแบบหรือเทคนิคที่เป็นเอกลักษณ์ของชิ้นงานนี้ได้ไหมคะ?
สำหรับเรา มันชัดเจนมากค่ะ เหมือนกับว่าเราตัดสินใจเลือกชิ้นนี้อย่างไม่ลังเลเลย อย่างแรกเพราะมันอยู่กึ่งกลางช่วงเวลาพอดี คือเมื่อ 100 ปีที่แล้ว ในปี 1920 อย่างที่สองคือสีสันและการวาดภาพนั้นยอดเยี่ยมมากจริงๆ เป็นชิ้นงานที่สวยงามมาก อีกทั้งนกยูงเป็นสัตว์มงคล คุณจะเห็นว่าเวลาที่เราเลือกภาพหลักสำหรับงาน เราต้องคิดถึงสาส์นที่เป็นสากลและน่าดึงดูดใจ ต้องดูมีความสุข ซึ่งธีมของเราค่อนข้างสดใสและเป็นบวกอยู่แล้ว อีกอย่างคือการที่มันถูกใส่กรอบไว้ เป็นข้อบ่งชี้ว่าผู้สร้าง คือ Léon Hatot และโรงฝึกของเขา มองว่านี่คือชิ้นงานที่เสร็จสมบูรณ์แล้ว ดังนั้นถ้าคุณถามฉันว่าอะไรคือตัวอย่างภาพวาดเครื่องประดับด้วยสีกวอชที่สมบูรณ์แบบที่สุด ภาพนกยูงนี่ล่ะค่ะ สำหรับชิ้นอื่นๆ ถ้าไม่ได้ใส่กรอบ ไม่มีตราประทับ หรือการลงสีไม่สมบูรณ์แบบ คุณยังสามารถตั้งคำถามได้ว่าภาพนั้นทำขึ้นเพื่อใช้ในโรงฝึกหรือทำเพื่อลูกค้าและเก็บเป็นเอกสาร? แต่สำหรับชิ้นนี้มันชัดเจนมากค่ะ บางทีเครื่องประดับชิ้นนี้อาจไม่เคยถูกสร้างขึ้นมาจริงๆ ก็ได้ แต่นี่คือชิ้นงานที่เสร็จสมบูรณ์และสวยงาม
ระหว่างการค้นคว้าข้อมูลอย่างละเอียดสำหรับนิทรรศการนี้ มีการค้นพบที่ไม่คาดคิดหรือเรื่องราวเบื้องหลังที่น่าสนใจของชิ้นงานใดเป็นพิเศษที่สร้างความประทับใจอย่างมากหรือมีคุณค่าทางสุนทรียะที่สำคัญบ้างไหมคะ?
มีเยอะมากเลยค่ะ ฉันคิดว่าเรื่องหนึ่งคือ… คุณลองนึกภาพภัณฑารักษ์สองท่านที่คัดเลือกเอกสารเหล่านี้ออกมาให้เราที่ L’ÉCOLE L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts ในปี 2021 นะคะ พวกเขาเลือกมาส่วนหนึ่ง แต่จากนั้นเราก็เริ่มมีเอกสารเพิ่มเติมที่รวบรวมโดยกองทุนวัฒนธรรมเครื่องประดับของ Van Cleef & Arpels ด้วย เช่น อัลบั้มของ Lacloche Frères ที่อยู่ชั้นสอง ซึ่งเป็นอัลบั้มยุคอาร์ตเดโค ที่เคยสูญหายไปประมาณ 50 ปีค่ะ และในยุค 90 นักประวัติศาสตร์เครื่องประดับได้ไปพบเข้าโดยบังเอิญในร้านขายของเก่าที่นิวยอร์ก พอเปิดดู พวกเขาก็พบว่ามันคือแคตตาล็อกการขายของเมซง Lacloche Frères จากปี 1925 ค่ะ
นี่ไม่ใช่เรื่องของฉันโดยตรง แต่สำหรับ L’ÉCOLE มันได้ยกระดับให้ L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts มีจุดยืนทางวิชาการที่สำคัญมาก พวกเขาตระหนักว่า L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts เป็นสถาบันที่จริงจังในการวิจัยเกี่ยวกับเครื่องประดับ เพราะ Lacloche Frères ไม่ใช่ Van Cleef & Arpels พวกเขาไม่มีตัวตนแล้ว และเอกสารก็หาได้ยากมาก และ L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts ก็ได้ตีพิมพ์หนังสือเล่มแรกเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของ Lacloche Frères ซึ่งหนังสือเล่มใหญ่นี้ที่ตีพิมพ์ร่วมกับนักข่าวและ L’ÉCOLE Asia Pacific, School of Jewelry Arts เป็นสิ่งพิมพ์เพียงชิ้นเดียวเกี่ยวกับ Lacloche Frères ซึ่งเมื่อฉันพูดชื่อ Lacloche Frères ในวันนี้ คุณอาจจะไม่รู้จักเลย แต่พวกเขาเคยโด่งดังระดับโลกค่ะ ดังนั้นคุณจะเห็นว่างานด้านการศึกษา, การเปิดโลกการวิจัย, การจัดเก็บเอกสาร, การค้นหาสมบัติ, การเข้าไปในพื้นที่ที่ไม่คาดคิด… ฉันคิดว่านั่นคือสิ่งที่แคตตาล็อกของ Lacloche Frères ได้ทำ และนั่นคือเหตุผลที่ฉันเลือกมันมาจัดแสดง เป็นกรณีศึกษาที่แสดงให้เห็นว่าคลังข้อมูลสามารถนำโรงฝึกและโลกทั้งใบกลับมาได้อย่างไร
อีกทั้งด้วยเหตุผลทางเทคนิค มีหลายอย่างที่เราไม่สามารถจัดแสดงได้ เพราะบางครั้งมันก็ไม่สามารถนำเสนอได้ดีพอ เราอยากจะโชว์ภาพขาวดำเพื่อแสดงให้เห็นว่าคลังข้อมูลก็รวมถึงภาพถ่ายของเครื่องประดับหรือภาพถ่ายของภาพวาดด้วย แม้ในยุค 50 พวกเขาก็เริ่มถ่ายรูปกันแล้ว แต่มันก็ดูเป็นสีดำทึบไปหมด ฉันจะโชว์ให้สาธารณชนดูได้อย่างไรใช่ไหมคะ ดังนั้น โฆษณา, แคตตาล็อก, จดหมายระหว่างโรงฝึก สิ่งเหล่านี้ก็กลายเป็นเอกสารในคลังข้อมูลด้วย มันเป็นการซ้อนทับกันของชั้นข้อมูล ซึ่งมันเจ๋งมากค่ะ
อ่านต่อบทความที่น่าสนใจ
